عوارض شیمی درمانی و راه های پیشگیری و کنترل

عوارض شیمی درمانی واکنش موقت بدن به داروهایی است که جلوی رشد و تکثیر سلول‌های بیماری را می‌گیرند؛ وضعیتی که با مراقبت‌های پزشکی مناسب و داروهای جدید تا حد بسیار زیادی قابل کنترل و کاهش است. این داروها علاوه بر سلول‌های سرطانی، روی برخی سلول‌های طبیعی و سالم بدن که رشد سریعی دارند نیز اثر می‌گذارند. شدت این نشانه‌ها در هر فرد متفاوت است و به نوع دارو، مقدار مصرف و شرایط بدنی بیمار بستگی دارد. آگاهی از علت این علائم و زمان شروع آن‌ها، استرس دوره درمان را از بین می‌برد و کمک می‌کند با خیالی آسوده‌تر این مسیر را پشت سر بگذارید.

دلیل بروز عوارض شیمی درمانی

داروهای شیمی درمانی از راه خون در سراسر بدن حرکت می‌کنند تا تومورها و سلول‌های سرطانی را از بین ببرند یا رشد آن‌ها را متوقف کنند. این داروها برای پیدا کردن سلول‌های سرطانی، سلول‌هایی را هدف می‌گیرند که خیلی تند و پشت‌سرهم تقسیم می‌شوند. اما در بدن ما، برخی بافت‌های سالم مثل ریشه موها، سلول‌های داخل دهان، معده و روده و همچنین سلول‌های خونساز در مغز استخوان نیز سرعت رشد و تکثیر بالایی دارند. داروها نمی‌توانند تفاوت بین این سلول‌های سالم پرسرعت و سلول‌های بیمار را تشخیص دهند و به همین دلیل، به صورت موقت به بافت‌های سالم هم صدمه می‌زنند.

بر اساس اعلام مؤسسه ملی سرطان آمریکا (NCI):
«شیمی درمانی سلول‌های سرطانی را هدف قرار می‌دهد چون سرعت رشد بسیار بالایی دارند، اما در این میان به سلول‌های سالم با سرعت رشد بالا نیز آسیب می‌رساند. سلول‌های مغز استخوان، لوله گوارش و ریشه مو از جمله بخش‌هایی هستند که بیشترین تأثیر را می‌پذیرند.»

کاهش تولید سلول‌های خونی

مغز استخوان بافت نرم داخل استخوان‌ها است که هر روز وظیفه ساخت گلبول‌های سفید، گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها را بر عهده دارد. شیمی درمانی برای مدتی مانع کار طبیعی این بافت می‌شود. با کم شدن گلبول‌های سفید، توان دفاعی بدن در برابر سرماخوردگی و میکروب‌ها کاهش می‌یابد. کم شدن گلبول‌های قرمز موجب احساس خستگی و بی‌حالی می‌شود و کاهش پلاکت‌ها نیز باعث می‌شود خون دیرتر بند بیاید یا بدن سریع‌تر کبود شود.

اثر بر مخاط دهان و دستگاه گوارش

دیواره داخلی دهان، مری، معده و روده‌ها لایه‌ای حساس دارد که معمولاً هر چند روز یک‌بار سلول‌های جدید می‌سازد و خود را ترمیم می‌کند. داروها روند نوسازی این سلول‌ها را موقتاً کند می‌کنند. به همین خاطر ممکن است در طول درمان احساس سوزش در دهان، آفت و زخم‌های کوچک، تغییر مزه غذاها در دهان، حالت تهوع یا اسهال و یبوست رخ دهد.

اثر بر ریشه موها

سلول‌هایی که تارهای مو را می‌سازند جزو فعال‌ترین سلول‌های بدن از نظر رشد هستند. وقتی داروی شیمی درمانی وارد مویرگ‌های پوست سر می‌شود، رشد این سلول‌ها را برای مدتی متوقف می‌کند. ریشه موها ضعیف و نازک می‌شود و بعد از مدتی می‌ریزد؛ هرچند این وضعیت همیشگی نیست و پس از پایان درمان، ریشه‌ها دوباره شروع به ساختن مو می‌کنند.

آیا عوارض شیمی درمانی قابل کنترل و درمان هستند؟

عوارض شیمی درمانی قرار نیست تحمل‌ ناپذیر باشند و نباید مانع زندگی عادی فرد شوند. امروزه روش‌های درمان و کنترل سرطان بسیار پیشرفت کرده است و بخش مهمی از پزشکی سرطان، محافظت از بدن بیمار در برابر این اثرات است. بیشتر مشکلات ناشی از داروها با برنامه‌ریزی صحیح پزشکی، تجویز داروهای ضدتهوع قوی قبل از تزریق و پیگیری مرتب آزمایش‌ها، پیشگیری می‌شوند یا شدت آن‌ها به کمترین حد ممکن می‌رسد.

مهار این علائم بر پایه چند اقدام اصلی قرار دارد: اندازه‌گیری دقیق دوز دارو متناسب با قد، وزن و وضعیت عمومی بیمار، تجویز داروهای مراقبتی مناسب قبل و بعد از تزریق، و همچنین راهنمایی دقیق بیمار درباره سبک زندگی و خوراک روزانه. اگر در طول دوره درمان، شرایط بیمار به درستی رصد شود و اقدامات حمایتی به موقع صورت گیرد، فرد دوره‌ها را بدون افت شدید انرژی و در نهایت آرامش سپری خواهد کرد.

مدیریت درست و اصولی این دوره تا حد بسیار زیادی به مهارت و تجربه پزشک بستگی زیادی دارد؛ متخصصی که علاوه بر درمان بیماری، مراقب آسایش و سلامت عمومی بیمار نیز باشد.
اگر می‌خواهید دوره درمانی خود را با کمترین میزان عوارض، برنامه‌ریزی دقیق دارویی و زیر نظر پزشکی باتجربه و دلسوز پشت سر بگذارید، مراجعه به دکتر مریم تزنگ به عنوان بهترین دکتر شیمی درمانی در تهران به شما کمک می‌کند تا این مسیر را با آرامش، اطمینان و با کمترین ناراحتی جسمی طی کنید.

عوارض کوتاه مدت شیمی درمانی

عوارض کوتاه‌مدت علائمی هستند که معمولاً در فاصله چند ساعت، چند روز یا نهایتاً چند هفته پس از هر جلسه تزریق بروز پیدا می‌کنند و بعد از تمام شدن داروها خودبه‌خود یا با داروهای کمکی رفع می‌شوند.

حالت تهوع و استفراغ

این حس به دلیل تحریک حسگرهای معده و مرکز تهوع در مغز به وجود می‌آید. خوشبختانه امروزه داروهای بسیار موثری وجود دارد که پیش از شروع تزریق به سرم بیمار اضافه می‌شوند یا به شکل قرص تجویز می‌گردند تا جلوی این احساس را قبل از ایجاد شدن بگیرند. مصرف غذاهای سبک و کم‌چرب و نخوردن وعده‌های سنگین پیش از تزریق نیز در رفع آن بسیار موثر است.

زخم و آفت دهان

گاهی زبان، لثه و سطح داخلی گونه‌ها قرمز و ملتهب شده یا زخم‌های سطحی کوچکی در آن‌ها ایجاد می‌شود که غذا خوردن و قورت دادن را کمی سخت می‌کند. استفاده از مسواک‌های بسیار نرم، شست‌وشوی روزانه دهان با آب‌نمک ملایم، خودداری از خوردن غذاهای تند و داغ و مکیدن قطعات کوچک یخ در زمان تزریق برخی داروها، آسیب به مخاط دهان را بسیار کم می‌کند.

کاهش ایمنی و احتمال عفونت

حدود یک تا دو هفته پس از هر جلسه شیمی درمانی، تعداد گلبول‌های سفید خون به کمترین حد خود می‌رسد. در این زمان، بدن دفاع ضعیف‌تری در برابر میکروب‌ها دارد و هرگونه تب بالای ۳۸ درجه باید فوراً پیگیری شود. شستن مداوم دست‌ها، دوری از افرادی که سرماخورده‌اند و مصرف غذاهای کاملاً پخته، مانع بروز عفونت در این دوره حساس می‌شود.

خستگی مفرط و افت انرژی

احساس بی‌حالی در دوران شیمی درمانی با خستگی یک روز پرکار متفاوت است و معمولاً با خوابیدن ساده کاملاً برطرف نمی‌شود. این خستگی به دلیل اثرات دارو، افت اندک گلبول‌های قرمز و تلاش بدن برای بازسازی بافت‌هاست. انجام پیاده‌روی سبک در طول روز، نوشیدن آب کافی و چرت‌های کوتاه بین روز انرژی بدن را تا حد خوبی حفظ می‌کند.

عوارض بلند مدت شیمی درمانی

عوارض بلندمدت مواردی هستند که ممکن است ماه‌ها بعد از تمام شدن درمان هنوز باقی بمانند یا به مرور زمان خود را نشان دهند. اطلاع از این موارد باعث می‌شود پزشک از قبل برای جلوگیری از آن‌ها چاره‌اندیشی کند.

گزگز و سوزن‌سوزن شدن دست و پا

بعضی داروها ممکن است رشته‌های عصبی ظریف در نوک انگشتان دست و پا را تحت تأثیر قرار دهند. این حالت با احساس کرختی، خواب‌رفتگی مداوم، سوزن‌سوزن شدن یا حساسیت به سرما در انگشتان مشخص می‌شود. پزشک با تنظیم به موقع دوز دارو، تجویز ویتامین‌ها و داروهای آرام‌بخش اعصاب مانع از ماندگار شدن این حس در بیمار می‌شود.

اثرات احتمالی بر عملکرد قلب

گروهی از داروها در صورت مصرف با دوز بالا، ممکن است روی قدرت پمپاژ قلب اثر بگذارند. برای پیشگیری از این عارضه، پزشکان پیش از آغاز دوره درمان و در طول آن، سلامت و قدرت انقباض قلب را با اکوکاردیوگرافی بررسی می‌کنند تا داروها خطری برای قلب ایجاد نکنند.

کاهش تمرکز و فراموشی‌های مقطعی

بعضی از بیماران بعد از جلسات درمان دچار حواس‌پرتی، کاهش تمرکز در انجام چند کار هم‌زمان یا کندی موقت حافظه می‌شوند که اغلب اصطلاحاً به آن مه‌مغزی گفته می‌شود. این حالت ناشی از خستگی کلی و اثرات موقت داروها بر مغز است و با تمرین‌های ساده ذهنی، استراحت و گذر زمان بهبود پیدا می‌کند.

عوارض شیمی درمانی از جلسه چندم شروع می شود؟

زمان دقیق شروع این نشانه‌ها در همه افراد کاملاً یکسان نیست، اما بر اساس تجربه بالینی و عملکرد داروها، علائم معمولاً بر اساس زمان‌بندی زیر خود را نشان می‌دهند:

علامت و عارضه	زمان شروع	اوج اثر	وضعیت ماندگاری
تهوع و استفراغ	چند ساعت پس از تزریق	۱ تا ۲ روز اول	موقت است و ظرف چند روز برطرف می‌شود
افت گلبول‌های سفید	حدود یک هفته بعد از جلسه	روزهای ۱۰ تا ۱۴	با استراحت مغز استخوان تا روز بیست‌ویکم طبیعی می‌شود
ریزش مو	اواخر جلسه اول (هفته دوم یا سوم)	پس از جلسه دوم	کاملاً موقت است و بعد از اتمام دوره‌ها مجدد رشد می‌کند
سوزش و آفت دهان	روز ۵ تا ۷ بعد از تزریق	روزهای دهم	هم‌زمان با تقویت گلبول‌های سفید بهبود می‌یابد
گزگز و خواب‌رفتگی دست و پا	بعد از جلسه سوم یا چهارم	با افزایش جلسات	نیازمند کنترل دوز و بررسی توسط پزشک است

در جلسه اول بدن معمولاً توان خوبی دارد و بیشتر عوارض به حالت سنگینی سر، کم‌اشتهایی و تغییر مزه دهان محدود می‌شود. از اواخر جلسه اول یا اواسط هفته دوم، با کاهش سلول‌های خونی و سست شدن ریشه مو، نشانه‌ها ملموس‌تر می‌شوند. علائمی مثل بی‌حسی سرانگشتان یا دردهای عضلانی معمولاً در جلسات بالاتر و زمانی رخ می‌دهند که دارو در چند دوره متوالی وارد بدن شده باشد.

راهکارهای کاربردی برای کم کردن عوارض در خانه

رعایت چند نکته ساده اما اصولی در محیط خانه کمک بزرگی به آرامش بیمار و کاهش نشانه‌ها می‌کند:

• بهداشت کامل غذاها: برای پیشگیری از هر نوع مسمومیت و عفونت گوارشی، از مصرف گوشت و تخم‌مرغ نیم‌پز، سالادهای سبزیجات خام بیرون از خانه و لبنیات محلی و سنتی خودداری کنید. تمام غذاها باید تازه و کاملاً پخته باشند.
• تقسیم وعده‌های غذایی: به جای خوردن سه وعده غذای پرحجم، غذاها را در ۵ تا ۶ وعده کوچک و سبک در طول روز میل کنید. استفاده از سوپ‌های مقوی، گوشت مرغ و بوقلمون و تخم‌مرغ آب‌پز انرژی از دست رفته را بدون ایجاد سنگینی معده برمی‌گرداند.
• نوشیدن مایعات فراوان: روزانه دست‌کم ۸ تا ۱۰ لیوان آب، آب سیب رقیق یا دمنوش‌های ملایم بنوشید. این کار باعث می‌شود داروها زودتر از طریق کلیه‌ها دفع شوند و مثانه دچار سوزش نشود.

جمع‌بندی

عوارض شیمی درمانی عکس‌العمل موقتی سلول‌های سالم و پرتکثیر بدن به داروهایی است که سلول‌های بیماری را از بین می‌برند. بیشتر این علائم مانند تهوع، بی‌حالی، زخم دهان و ریزش مو در دسته‌بندی کوتاه‌مدت قرار دارند که با زمان‌بندی مشخصی بعد از جلسات آغاز می‌شوند و پس از پایان درمان همگی از بین می‌روند. امروزه جای هیچ‌گونه نگرانی بیش از حد وجود ندارد؛ زیرا با دانش متخصص انکولوژی، مصرف دقیق داروهای پیشگیرانه و مراقبت‌های ساده خانگی می‌توان تمام این مراحل را به آسانی و با کمترین ناراحتی سپری کرد.

سوالات متداول درباره عوارض شیمی درمانی