ایمونوتراپی چیست و چه اثری بر سرطان دارد؟

ایمونوتراپی یک رویکرد نوین و هدفمند در درمان بیماری‌های انکولوژی است که به جای حمله مستقیم به تومور، سیستم دفاعی طبیعی بدن را برای شناسایی و نابودی سلول‌های بدخیم تقویت می‌کند. این روش که در علم پزشکی به عنوان ایمنی درمانی سرطان نیز شناخته می‌شود، با مسدود کردن مسیرهای فرار تومورها، به گلبول‌های سفید اجازه می‌دهد تا با قدرت و دقت بسیار بیشتری با بیماری مبارزه کنند. در این مقاله به بررسی دقیق نحوه عملکرد، روش‌های انجام، مزایا و کاندیداهای مناسب این درمان می‌پردازیم.

ایمونوتراپی چیست؟

سیستم ایمنی بدن انسان به طور طبیعی وظیفه شناسایی و نابودی عوامل بیگانه، عفونت‌ها و حتی سلول‌های غیرطبیعی را بر عهده دارد. با این حال، سلول‌های سرطانی بسیار هوشمند هستند و می‌توانند با ایجاد پروتئین‌های خاصی روی سطح خود، از دید سیستم ایمنی پنهان شوند یا عملکرد آن را مهار کنند. ایمونوتراپی یک روش درمانی بیولوژیک است که از مواد ساخته شده توسط بدن یا در آزمایشگاه برای بهبود یا بازیابی عملکرد سیستم ایمنی استفاده می‌کند. در این روش، داروها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که «ترمزهای» سیستم ایمنی را برداشته و به آن کمک می‌کنند تا سلول‌های سرطانی را که پیش‌تر مخفی شده بودند، به عنوان یک تهدید شناسایی کرده و آن‌ها را از بین ببرد.

انواع ایمونوتراپی

ایمنی درمانی شامل دسته‌بندی‌های مختلفی از داروها و تکنیک‌هاست که هر کدام از مسیر متفاوتی سیستم دفاعی را فعال می‌کنند. پزشک متخصص بر اساس نوع و مرحله بیماری، یکی از انواع زیر را تجویز می‌کند:

مهارکننده‌های ایست بازرسی ایمنی (Immune Checkpoint Inhibitors)

ایست‌های بازرسی، پروتئین‌هایی روی سلول‌های ایمنی هستند که از واکنش بیش از حد آن‌ها و آسیب به سلول‌های سالم جلوگیری می‌کنند. سلول‌های سرطانی از این ایست‌های بازرسی برای فرار از حمله استفاده می‌کنند. داروهای مهارکننده، این ارتباط را مسدود کرده و به سلول‌های T (نوعی گلبول سفید) اجازه می‌دهند تا به شدت به تومور حمله کنند.

درمان با سلول‌های T (CAR T-cell Therapy)

در این روش بسیار پیشرفته، مقداری از سلول‌های T از خون بیمار استخراج شده و در آزمایشگاه با گیرنده‌های خاصی به نام CAR اصلاح ژنتیکی می‌شوند. این گیرنده‌های جدید به سلول‌های T توانایی می‌دهند تا پروتئین‌های خاص روی سطح سلول‌های سرطانی را شناسایی کنند. پس از تکثیر در آزمایشگاه، این سلول‌های قدرتمند دوباره به بدن بیمار تزریق می‌شوند تا به طور مستقیم تومور را نابود کنند.

آنتی‌بادی‌های مونوکلونال

آنتی‌بادی‌های مونوکلونال پروتئین‌هایی هستند که در آزمایشگاه ساخته شده و طوری طراحی می‌شوند که به اهداف خاصی روی سلول‌های سرطانی متصل شوند. برخی از این آنتی‌بادی‌ها مستقیماً باعث توقف رشد سلول بدخیم می‌شوند، در حالی که برخی دیگر مانند یک برچسب یا نشانگر عمل کرده و سلول سرطانی را برای نابودی توسط سیستم ایمنی علامت‌گذاری می‌کنند.

واکسن‌های درمان سرطان

برخلاف واکسن‌های پیشگیری‌کننده که افراد سالم را در برابر ویروس‌ها ایمن می‌کنند، واکسن‌های درمانی به افرادی تزریق می‌شوند که در حال حاضر به سرطان مبتلا هستند. این واکسن‌ها با معرفی آنتی‌ژن‌های تومور به بدن، سیستم ایمنی را تحریک می‌کنند تا واکنش گسترده‌تری علیه سلول‌های سرطانی موجود نشان دهد.

ایمونوتراپی چگونه با سرطان مقابله می کند؟

عملکرد این روش درمانی کاملاً متفاوت از روش‌های سنتی مانند پرتو درمانی یا شیمی‌درمانی است. ایمونوتراپی برای درمان سرطان به جای ایجاد سمیت مستقیم برای سلول‌ها، به عنوان یک کاتالیزور برای سیستم دفاعی عمل می‌کند. این داروها یا به سیستم ایمنی می‌آموزند که چگونه سلول‌های سرطانی را پیدا کند، یا پروتئین‌هایی که مانع از حمله گلبول‌های سفید می‌شوند را خنثی می‌کنند.

بر اساس گزارش رسمی مؤسسه ملی سرطان آمریکا (NCI): «ایمونوتراپی نوعی درمان بیولوژیک است که به سیستم ایمنی شما کمک می‌کند تا با سرطان مبارزه کند. از آنجا که سیستم ایمنی دارای “حافظه” است، این درمان می‌تواند به بدن بیاموزد که سلول‌های غیرطبیعی را به خاطر بسپارد و در نتیجه محافظت طولانی‌مدتی در برابر بازگشت بیماری ایجاد کند.»
لینک به مقاله NCI

برای تعیین اینکه آیا این مکانیزم درمانی برای شرایط فعلی شما پاسخگو است یا خیر، ارزیابی دقیق بالینی الزامی است. در صورت نیاز به مشاوره تخصصی، بررسی مدارک پاتولوژی و دریافت یک پروتکل درمانی دقیق، می‌توانید برای رزرو نوبت با دکتر مریم تزنگ به عنوان بهترین متخصص رادیوانکولوژی در تهران در ارتباط باشید تا مسیر درمانی شما با بالاترین استانداردهای علمی برنامه‌ریزی شود.

روش های انجام ایمونوتراپی

نحوه دریافت داروهای ایمنی درمانی بستگی به نوع دارو، نوع بیماری و پروتکل درمانی تعیین شده توسط انکولوژیست دارد.

تزریق داخل وریدی (IV)

رایج‌ترین روش دریافت داروهای ایمنی درمانی، تزریق مستقیم به داخل ورید است. در این روش، دارو از طریق یک آنژیوکت یا پورت به جریان خون وارد می‌شود. این فرآیند معمولاً در یک کلینیک سرپایی یا بیمارستان انجام شده و ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت به طول انجامد.

فرم خوراکی

برخی از داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی به صورت قرص یا کپسول تولید می‌شوند. این داروها که اغلب برای درمان‌های نگهدارنده یا انواع خاصی از تومورها تجویز می‌گردند، طبق یک برنامه زمانی دقیق در منزل توسط خود بیمار مصرف می‌شوند.

درمان موضعی (کرم و پماد)

برای برخی از سرطان‌های سطحی پوست که در مراحل اولیه قرار دارند، ایمونوتراپی ممکن است به شکل کرم یا پماد تجویز شود. این داروها مستقیماً روی ضایعه پوستی مالیده شده و سیستم ایمنی موضعی را برای از بین بردن سلول‌های غیرطبیعی تحریک می‌کنند.

تزریق داخل مثانه (Intravesical)

در درمان سرطان‌های سطحی مثانه، داروی ایمونوتراپی (مانند واکسن ب ث ژ – BCG) مستقیماً از طریق یک سوند به داخل مثانه تزریق می‌شود. این روش باعث می‌شود سیستم ایمنی مستقیماً در لایه داخلی مثانه فعال شده و بدون تأثیر عمده بر سایر ارگان‌ها، سلول‌های سرطانی را نابود کند.

کاربردها و مزایای ایمونوتراپی

ایمنی درمانی سرطان در سال‌های اخیر توانسته است تحول عظیمی در پروتکل‌های درمانی ایجاد کند. این روش مزایای منحصر‌به‌فردی دارد که آن را از سایر درمان‌ها متمایز می‌کند.

هدف‌گیری دقیق و هوشمند

برخلاف شیمی‌درمانی که تمام سلول‌های با رشد سریع (چه سالم و چه سرطانی) را تحت تأثیر قرار می‌دهد، ایمونوتراپی به صورت هوشمند عمل می‌کند. این داروها سیستم ایمنی را هدایت می‌کنند تا تنها به سلول‌هایی حمله کند که دارای نشانگرهای پروتئینی غیرطبیعی هستند، در نتیجه آسیب به بافت‌های سالم اطراف به حداقل می‌رسد.

ایجاد حافظه سیستم ایمنی

یکی از بزرگترین مزایای ایمونوتراپی برای درمان سرطان، قابلیت آموزش سیستم ایمنی است. هنگامی که سلول‌های T یاد می‌گیرند یک نوع سلول سرطانی را شناسایی کنند، این اطلاعات را در «حافظه» خود نگه می‌دارند. این ویژگی باعث می‌شود که حتی پس از پایان دوره درمان، بدن همچنان توانایی مقابله با سلول‌های بدخیم را داشته باشد و خطر عود مجدد بیماری به شدت کاهش یابد.

اثربخشی در تومورهای مقاوم

بسیاری از بیمارانی که تومورهای آن‌ها به درمان‌های استانداردی مانند شیمی‌درمانی یا رادیوتراپی پاسخ نداده است، با شروع ایمونوتراپی نتایج موفقیت‌آمیزی را تجربه می‌کنند. این روش به ویژه در تومورهای پیشرفته و متاستاتیک که راه‌های درمانی محدودی دارند، امیدهای تازه‌ای را ایجاد کرده است.

ایمونوتراپی برای کدام سرطان ها انجام می شود؟

امروزه کاربرد این درمان گسترش یافته و سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) استفاده از آن را برای طیف وسیعی از بیماری‌ها تایید کرده است:

• سرطان ریه (سلول غیر کوچک و در مواردی سلول کوچک)
• ملانوما (پوست)
• سرطان‌های کلیه و مثانه
• سرطان‌های سر و گردن
• برخی از انواع سرطان سینه (به ویژه نوع سه‌گانه منفی)
• لنفوم هوچکین و برخی لوسمی‌ها
• سرطان‌های دستگاه گوارش (معده، روده بزرگ و کبد)

تعداد جلسات و فاصله زمانی ایمونوتراپی

تعداد جلسات و طول دوره درمان به هیچ وجه یکسان نیست و کاملاً به متغیرهایی نظیر نوع سرطان، مرحله پیشرفت بیماری، نوع داروی تجویزی و نحوه واکنش بدن بیمار بستگی دارد. داروهای تزریقی معمولاً به صورت چرخه‌ای (سیکل درمانی) تجویز می‌شوند؛ به این معنی که بیمار یک روز درمان را دریافت کرده و سپس یک دوره استراحت چند روزه یا چند هفته‌ای (مثلاً هر ۱۴ یا ۲۱ روز یک‌بار) خواهد داشت تا بدن فرصت ریکاوری و پاسخگویی به دارو را پیدا کند. این روند ممکن است از چند ماه تا حتی دو سال ادامه داشته باشد.

ایمونوتراپی برای کدام بیماران مناسب است؟

تصمیم‌گیری برای شروع این درمان نیازمند بررسی‌های دقیق ژنتیکی و پاتولوژی است. ایمونوتراپی عموماً برای گروه‌های زیر مناسب‌تر است:

• بیمارانی که تومورهای آن‌ها دارای نشانگرهای بیومارکر خاصی مانند PD-L1 هستند.
• افرادی که تومور آن‌ها دارای وضعیت ناپایداری ریزماهواره‌ای بالا (MSI-H) یا نقص در ترمیم ژن (dMMR) است.
• بیمارانی که مراحل پیشرفته یا متاستاتیک بیماری را طی می‌کنند.
• بیمارانی که به شیمی‌درمانی‌های خط اول پاسخ مناسبی نداده‌اند.

آیا ایمونوتراپی عوارض دارد؟

از آنجا که این روش درمانی باعث تحریک و فعالیت مضاعف سیستم ایمنی می‌شود، ممکن است در برخی موارد، سلول‌های دفاعی علاوه بر تومور به بافت‌های سالم بدن نیز واکنش نشان دهند.

واکنش‌های پوستی

شایع‌ترین عارضه جانبی ایمونوتراپی، بروز مشکلات پوستی است. بیماران ممکن است خشکی پوست، خارش‌های خفیف تا شدید، قرمزی و بثورات جلدی را تجربه کنند. این علائم معمولاً با پمادهای کورتیکواستروئیدی و آنتی‌هیستامین‌ها تحت نظر پزشک به راحتی قابل کنترل هستند.

علائم شبه آنفولانزا

بسیاری از بیماران در روزهای پس از دریافت دارو، علائمی شبیه به یک عفونت ویروسی را تجربه می‌کنند. خستگی مفرط، تب خفیف، لرز، درد عضلانی و مفصلی و همچنین احساس ضعف عمومی از جمله این موارد است که نشان‌دهنده فعال شدن سیستم ایمنی در بدن می‌باشد.

التهاب ارگان‌های داخلی

در موارد نادرتر اما جدی‌تر، سیستم ایمنی بیش‌فعال ممکن است باعث التهاب در اندام‌های حیاتی شود. این وضعیت می‌تواند به شکل پنومونیت (التهاب ریه همراه با تنگی نفس)، کولیت (التهاب روده همراه با اسهال شدید)، هپاتیت ایمنی (التهاب کبد) یا اختلال در غدد درون‌ریز (مانند تیروئید و هیپوفیز) بروز کند که نیازمند مداخله سریع پزشکی و تنظیم دوز دارو است.

اقدامات قبل از ایمونوتراپی

برای اطمینان از اثربخشی و ایمنی درمان، پیش از شروع جلسات رعایت برخی موارد ضروری است:

• انجام کامل آزمایش‌های خون، ارزیابی عملکرد کبد، کلیه و تیروئید.
• بررسی کامل سوابق بیماری‌های خودایمنی (مانند لوپوس یا آرتریت روماتوئید).
• ارائه لیست کاملی از تمام داروهای مصرفی (حتی مکمل‌های گیاهی و ویتامین‌ها) به انکولوژیست.
• بررسی وضعیت عفونت‌های نهفته در بدن (مانند هپاتیت یا سل).

مراقبت های بعد از ایمونوتراپی

مدیریت شرایط پس از دریافت دارو نقش مهمی در کنترل عوارض و بهبود کیفیت زندگی بیمار دارد:

• نوشیدن مقادیر فراوان آب برای کمک به دفع سموم و عملکرد بهتر کلیه‌ها.
• پرهیز از مصرف غذاهای خام و غیرپاستوریزه به منظور جلوگیری از بروز عفونت.
• ثبت روزانه علائم بدن و گزارش هرگونه تب، سرفه یا اسهال جدید به تیم درمان.
• محافظت از پوست در برابر نور مستقیم خورشید با استفاده از ضدآفتاب و لباس مناسب.
• برنامه مراقبتی به طور کامل و با جزئیات دقیق تغذیه‌ای و دارویی توسط متخصص رادیوانکولوژی به شما ارائه خواهد شد و رعایت مو‌به‌موی آن الزامی است.

تفاوت ایمونوتراپی با شیمی‌درمانی چیست؟

یکی از تفاوت‌های بنیادین این دو روش در هدف آن‌هاست. شیمی‌درمانی به عنوان یک درمان سیتوتوکسیک طراحی شده تا به طور مستقیم سلول‌هایی که با سرعت بالا تکثیر می‌شوند را از بین ببرد؛ به همین دلیل است که عوارضی مانند ریزش مو در آن شایع است. اما ایمونوتراپی مستقیماً کاری با سلول سرطانی ندارد، بلکه سیستم ایمنی بیمار را مسلح و هوشمند می‌کند تا خودش تومور را شناسایی و مهار کند. به همین دلیل، عوارض جانبی ایمونوتراپی کاملاً متفاوت بوده و معمولاً شامل ریزش مو نمی‌شود، بلکه بیشتر شبیه به واکنش‌های خودایمنی یا آلرژیک است.

جمع‌بندی

ایمونوتراپی یک نقطه عطف تاریخی در درمان انکولوژی محسوب می‌شود که با بیدار کردن توانایی‌های طبیعی بدن، افق‌های جدیدی را برای غلبه بر تومورهای بدخیم گشوده است. در پاسخ به این سوال که ایمونوتراپی چیست و چگونه انجام می‌شود، دریافتیم که این درمان از طریق داروهای داخل وریدی یا خوراکی، مسیرهای پنهان‌کاری سلول‌های سرطانی را مسدود کرده و به گلبول‌های سفید اجازه تهاجم می‌دهد. با وجود اینکه این روش عوارضی نظیر خستگی یا واکنش‌های پوستی دارد، اما هدفمندی بالا و ایجاد حافظه ایمنی ماندگار در بدن، آن را به یکی از ارزشمندترین سلاح‌های پزشکی مدرن تبدیل کرده است.

سوالات متداول درباره ایمنی درمانی